[A. Schorr, Egga Van Haardt – próba syntezy, Jerozolima 1944]
|
BRUNO SCHULZ
EGGA VAN HAARDT Mieszka w chłodnym,
pielęgnowanym, kamiennym i ogrodowym mieście, pełnym secesyjnego baroku i
krat ornamentalnych. Ubiera
się z indywidualną elegancją, trochę o pokroju artystycznym, związując ciasno
suknię na wąskiej talii w szeroki pas skórzany. W jej efektownym stroju,
na strzelistych nogach, z subtelną główką, w której chwilami rozpływają się
rysy, by zamknąć się w idealny wirujący owal Modiglianiego – można by ją
wziąć za młodziutkiego efeba. Jak ślicznie chodzi subtelny chłopięcy elf z
jakiejś sztuki szekspirowskiej. Chciałoby się wziąć na dłonie jej bieg
prześliczny z czułością: jak się bierze promień, zrodzony z sekundy słońca w
oknie zimową porą. Niech wbiega po rękach w samą duszę jak w krajobraz. Bo
gdzież jest ta scena, ten teatr, na który dąży z pośpiechem, promienna, przez
nie kończące się schody, wielokrotnie załamane, cała w uśmiech zamieniona, w
misję – w zlecenie, jeśli nie w duszy naszej? To jest jej scena. To jej
teatr, w którym występuje. Oto już gra tam swą rolę, już weszła w akcję, już ją
pochwyciły sidła fabuły, już rozprasza przez całą szerokość sceny arabeskę
swej gry, o tysiąckrotnych chimerach, w których się rozpryskuje na
szczytach ewolucji. |
BRUNO ŠULC
EGA VAN HART [1]
Živi u hladnom, negovanom, kamenitom
i vrtnom gradu, punom barokne secesije i ornamentalnih ograda. Oblači se sa
posebnom elegancijom, pomalo artistički, sa tesno utegnutom haljinom širokim
kožnim pojasom u uskom struku. U tom efektnom odelu, na vitkim nogama, sa
suptilnom glavicom, u kojoj se na momente razlivaju crte da bi se zatvorile u
idealni ovalni profil Modiljanija – moguće je videti kao mlađahnog efeba.
Kako divno hoda taj suptilni dečački elf iz nekakvog šekspirovskog komada.
Njen predivni nežni pokret svako bi poželeo da uhvati: kao što se u trenu
rađanja hvata zrak sunca u prozoru zimskog dana. Da preko ruku uleti u samu
dušu kao u pejzaž. Jer gde je ta scena, taj teatar kuda grozničavo hrli,
blistava, preko stepenica koje nemaju kraja, prelomljenih na više mesta, sva
u osmeh pretvorena, u misiju – u nalog, ako ne u našoj duši? To je ta njena
scena. To je teatar u kojem ona nastupa. Evo već igra tamo svoju ulogu, već
je krenula u akciju, već su je zarobile mreže fabule, već čitavom širinom
scene rasipa arabesku svoje igre, sa hiljadu himera u kojima se raspršava na
vrhovima evolucije. |
Czy Egga jest człowiekiem? Cóż znaczy „człowiek”, ta
nieskończenie pojemna forma, w którą można włożyć wszystko? To znaczy, że
możliwie się urzeczywistniło, przyjęło na moment granicę, zgodziło się na
konwencję. Lecz w obrębie tych granic jest dość miejsca na wszystkie nieba,
na wszystkie piekła. Czyż nie mądrzejsi byli starożytni, gdy akcentowali nie
formę, lecz treść? Treść, która rozsadzała formę ludzką i przebiegała całą
skalę mitologiii. Starożytni widzący wszędzie rodzących się bogów. Więc kim
jesteś, Eggo, przypomnij sobie?
|
Da li je Ega čovek? Šta uopšte znači "čovek", ta beskrajno široka
forma, pod koju se sve može podvesti? To znači da se ostvarilo moguće, na
tren primilo granice, pristalo na konvencije. Ali u okvirima tih granica ima
dovoljno mesta za svako nebo, za svaki pakao. Zar nisu antički ljudi bili
mudriji kad nisu akcentovali formu nego sadržaj? Sadržaj koji je ispunio
ljudsku formu i prošao čitavu skalu mitologije. Antički ljudi koji su svagde
videli bogove što se rađaju. Pa ko si Ti, Ega, seti se? |
Na to tylko jej brwi zarysowane w czystym owalu
podchodzą w górę, sylficznie, a blask oczu staje się marzący i pełen
zamglenia. Czy można wyraźniej powiedzieć, kim jest, z jakiego świata, niż
tym uśmiechem, który twardszy jest w swej niszczącej słodyczy niż kamień?
Takim uśmiechem odpowiadali kacerze na indagacje inkwizytorów, z takim trwali
w mękach.
|
Na to se samo podižu njene
obrve nacrtane u pravilnom luku, vilinski, a sjaj očiju postaje sanjalački i
zamagljen. Da li se može jasnije reći ko je ona, iz kakvog je sveta, nego tim
osmehom koji je u svojoj razornoj slasti tvrđi od kamena? Takvim osmehom su
jeretici odgovarali na pitanja inkvizitora, sa takvim opstajali u mučenjima. |
Cóż z tego, że Egga nie jest całkiem zamknięta w swej
formie, tak że może swobodnie odpływać w całość, wracać do żywiołu. Tak, Egga
wie więcej, niż się kiedykolwiek dowiedziała, bo jest uczestniczką prapoczątków.
Przy niej rzeczy zdradzają się same, milcząca szafa stuka po latach
milczenia, stolik wykołacze kalekie słowo. Czemu męczycie Eggę, po co wciągacie
ją w ludzkie zawiłe sprawy, w towarzyskie imprezy i fakty? Czy
nie widzicie, że jej ciasno w tych konwencjach? Gdy jest sama, krew jej tańczy, rozgałęzia się w niej
fantastycznie i majaczy w niewyraźnie wielki drgający majak, wibrujący
wszystkimi odnogami. Ledwo oddzieli się od jej ciała, zatoczy koło, już jest
spalona, już rozpada się jak zatlony płatek papieru, martwiejący w czarną
arabeskę. Czy rozumiecie mowę płomienia, żarliwą i wnikliwą, pełną perswazji?
Mówi ona całą swą istotą, formuje się całym swym ciałem w to, co chce
powiedzieć, traci formę za formą, sylwetę za sylwetą, w żarliwej swadzie, w
maniackim powstawaniu, w tysięcznych pleonazmach. Może Egga jest Salamandrą.
W alabastrze jej głowy płonie biały płomień, owal jej śni z przymkniętymi
oczyma.
|
I šta ako Ega u svojoj formi nije sasvim zatvorena, ako može slobodno da otpliva u celinu, vrati se stihiji. Da,
Ega zna više nego što je ikad doznala, jer je učesnica prapočetaka. Pored nje stvari se same otvaraju, lupa orman koji je
godinama ćutao, stočić otkucava osakaćenu reč. Zašto mučite Egu, zašto je
uvlačite u zamršene ljudske stvari, u društvene zabave i činjenice? Zar ne
vidite da je njoj tesno u tim konvencijama? Kad je sama, njena krv igra, u
njoj se fantastično grana i ocrtava u nerazgovetno veliko priviđenje koje
treperi i vibrira svim kracima. Samo što se odvoji od njenog tela, zatvori
krug, već je sagorela, već se raspada kao nagorelo parče hartije što se
pretvara u crnu arabesku. Da li razumete govor plamena, vatren, prodoran i
ubedljiv? Ona govori čitavim svojim bićem, čitavim telom se preoblikuje u to
što hoće da kaže, gubi formu za formom, obris za obrisom, u vatrenom zanosu,
u ludačkom nastajanju, u hiljaditim pleonazmima. Možda je Ega salamander. U
alabasteru njene glave gori beli plamen, njen oval snatri pritvorenih očiju. |
Dlatego jest sztuka Eggi taka księżycowa, jak krew w
cieśninach żył. Opanowuje ekran nie poprzez wzrok, ale poprzez jasnowidzącą
rękę, organ zastępczy, oko ślepca. Kto widział rękę Eggi, zrozumie, że jej
niepotrzebne są oczy. Drzewo jej żył siedmiokrotnie rozgałęzione roi się od
stworzeń jak drzewo życia, wędrują w nim kreatury. W tropizmach swej krwi ma
Egga wszystkie niuanse tworzenia, wszystkie odmiany rytmu. Jak z arki Noego
wędrują z niej parami zwierzęta, bo z głębi swej krwi artykułuje cały rejestr
Raju Bożego. Wżera się w bezbarwną, czarną materię, rozdziera ją raz jeszcze
na światło i cień i na krawędzi czarności strzępią się i odrywają te
promieniste fragmenty ciemności, pochłaniane przez jasność.
|
Zbog toga je njena umetnost
tako puna mesečine, kao krv u moreuzima vena. Ekran ne ovladava pogledom,
nego vidovitom rukom, zamenjenim organom, okom slepca. Ko je video ruku Ege,
razumeće da njoj nisu potrebne oči. Drvo njenih vena, sedmostruko
razgranatih, vrvi od stvorenja kao drvo života, kreature u njemu lutaju. U
tropizmima njene krvi su sve nijanse stvaranja, sve ritmičke mene. Kao iz
Nojeve arke iz nje izleću parovi životinja, jer u dubini svoje krvi
artikuliše čitav registar božanskog Raja. Prodire u bezbojnu, crnu materiju,
opet je cepa na svetlo i senku, i na ivici crnila kidaju se i odvajaju ti
blistavi fragmenti tmine, progutani svetlošću. |
Jesteś nieszczęśliwa, Eggo?
Zakłopotana, że nie pojęli jeszcze wszyscy, że nie rozumieją Twych cudnych
czarno-białych koronek, arabesek i ornamentu, jakiego nigdzie i u nikogo nie spotykałem,
jakiego nie wytworzyła żadna sztuka dotąd, a jakim Ty kryjesz, zasnuwasz, niby maską wstydliwą lub ochronną, Twoje
tragiczne, syntetyczne i odarte z wszelkiej złudy i niepotrzebnego balastu
szczególików – twory. Ich synteza jest tak nieuchronna i jedyna, ich ruch, ich
walka tak konsekwentna i konieczna, że Ty zespalasz w sposób sobie jedyny
wspaniały sublimat formy z sublimatem wyrazu – a jedynie ornament jest tworów Twych płaszczem,
którym ich hojnie odziewasz, by nie zanadto krzyczały bólem i męką. Bo
niewesoła jest Twa sztuka. Spełniłaś Norwidową tęsknotę piękna.
|
Nesretna si, Ega? Obeshrabrena što nisu još svi
shvatili, što ne razumeju tvoje čarobne crno-bele čipke, arabeske i
ornamente, kakve nigde i ni kod koga nisam sreo, kakve nijedna umetnost do
sada nije stvorila, a kojima Ti zaklanjaš, pokrivaš, kao stidljivom maskom
ili zaslonom, Tvoje tragične, sintetične i lišene svake iluzije i nepotrebnog
balasta pojedinosti – tvorevine. Njihova sinteza je tako neminovna i
jedinstvena, njihov pokret, njihova borba tako dosledna i konačna, da Ti na
najbolji mogući način sjedinjuješ sublimat forme i sublimat izraza – a
ornament je jedini plašt Tvojih tvorevina, kojim ih izdašno pokrivaš da ne bi
suviše vrištali u bolu i muci. Jer Tvoja umetnost je tužna. Ispunila si
Norvidovu žudnju za lepotom.
|
Jesteś nieszczęśliwa, że nie pojęli wszyscy? Że dla
niektórych niezdrowa wydaje się ta strawa, którą przyrządzasz?
|
Nesretna si što nisu svi
shvatili? Što se nekima čini da je nezdrava ta hrana koju pripremaš? |
Czyż nie Tyś mi kiedyś tak rozumnie prawiła o
przyzwyczajeniu jako o konsekwentnej namiastce rozumienia? Więc dla tych, co nie chcą rozumieć,
co nie chcą myśleć lub im się niestrawne wydaje, pozostaw Twój uśmiech cudny
i czarujący i pozostaw ten czynnik, co nieuchronnie przyzwyczajenie tworzy. Pozostaw czas. On Ci dopomoże. On Ci da zwycięstwo,
jeśli Ci na tym zależy. Ale dla kogoś, kto jak Ty przez bogów umiłowana, znalazł
swój własny wyraz w sztuce, bez precedensów, bez poprzedników, kto jak Ty przedarł się przez mateczniki, gąszcze i
niebezpieczeństwa tradycji i zdołał zajaśnieć własnym pięknem, kto jak Ty będzie
zawistnie naśladowany – a zatem prześladowany tłumem pasożytów, co zechcą żerować na okruchach Twej sztuki – dla Ciebie – powiadam – winno być
obojętne zwycięstwo. Boś zwyciężyła. Dałaś swemu społeczeństwu maksymalną
daninę: swe własne, niczym nieskażone – ja.
|
Pa zar mi nisi jednom tako
razborito obrazlagala o navici kao konsekventnom surogatu shvatanja? Dakle,
za one koji neće da shvate, za one koji neće da misle ili im se čini da je
nesvarljivo, ostavi svoj zanosan i divan osmeh, ostavi onaj faktor koji nužno
stvara naviku. Ostavi vreme. Ono će ti pomoći. Ono će Ti doneti pobedu, ako
Ti je do toga stalo. Ali za nekog ko je kao Ti miljenik bogova, ko je našao
svoj vlastiti izraz u umetnosti, bez presedana, bez prethodnika, ko se kao Ti
probio kroz šumu, gustiš i opasnosti tradicije i uspeo da zasija vlastitom
lepotom, ko će kao Ti biti zavidljivo podražavan – dakle progonjen gomilom
parazita koji će želeti da se nahrane okrajcima Tvoje umetnosti – za Tebe –
kažem – treba to da bude nevažna pobeda. Jer
već si pobedila. Dala
si svojoj sredini maksimalan danak: svoje vlastito, plemenito – ja. |
Że nie mogą strawić, że nie żerujesz na odblaskach
prymitywu ludowego, że sztukę Twą znamionują cechy wszechludzkie, a nie
wyłącznie regionalne, że nie natura ani fotografia jest Twoim nauczycielem?
Przecież wobec tego winniśmy odrzucić sztukę Wschodu i Egipt, i Meksyk, i
Gotyk, w którym tak tkwisz korzeniami, i wreszcie ten osławiony prymityw
ludowy, który z natury pokpiwa. Poczekaj, Eggo – czas przyzwyczai, a szczęściem Twym jest
czarująca wiosna Twego życia.
|
Pa kako ne mogu da svare,
kad se ne hraniš odsjajima pučkog primitivizma, kad Tvoja umetnost nema samo
regionalni, nego sveljudski karakter,
kad ni priroda ni fotografija nisu Tvoj učitelji? Iako zbog toga treba
da odbacimo umetnost Istoka i Egipat, i Meksiko, i Gotiku u kojoj si tako
ukorenjena, i konačno taj čuveni pučki primitivizam koji se prirodi podsmeva.
Sačekaj, Ega – vreme je na Tvojoj
strani, a Tvoja sreća je zanosno proleće Tvog života. |
W tym kamiennym mieście, brukowanym pod ciśnieniem atletycznie
spiętrzonego baroku, żyjesz maligną swej krwi. Znasz kręte i zawiłe drogi
gorączki. Cóż byś powiedziała, Eggo, gdybyś znalazła się w moim krajobrazie,
pod niskim i rozległym niebem, zwełnionym trzodami baranków, wśród łagodnych
kolorów i powiewów naszego klimatu? Tu zorze rozwijają swą smutną
nieskończoność zaraz za ostatnim parkanem. Tu za bliską krawędzią horyzontu
opada krajobraz kolorowo ku Bałkanowi. Może tu otworzyłyby się Twoje oczy –
linią znikomego rytmu między konstelacją nieba i w dzień widoczną, może
weszłaby w nie kolorowość świata. Może przekonałabyś się i zgodziłabyś się
zamieszkać trochę na powierzchni, oddychać kolorowym niebem, wypłynąć z
podziemnych cieśnin krwi.
|
U tom kamenitom mestu,
popločanom pod pritiskom atletski nagomilanog baroka, živiš u bunilu svoje krvi. Poznaješ zavojite i zamršene
puteve groznice. Ali šta bi Ti rekla, Ega, kad bi se našla u mom pejzažu,
ispod niskog i širokog neba, posutog paperjastim oblacima, usred mekih boja i
lahora naše klime? Ovde jutra odmotavaju svoj tužan beskraj odmah iza
poslednje ograde. Ovde se iza najbliže ivice horizonta spušta raznobojni
pejzaž prema Balkanu. Možda bi se ovde Tvoje oči otvorile – linijom
nepostojanog ritma između konstelacije neba i na dnevnom svetlu, možba bi u njih
ušle boje sveta. Možda bi se priklonila i pristala da živiš malo na površini,
da dišeš u bojama neba, da izroniš iz podzemnih moreuza krvi. |
„Tygodnik Ilustrowany”, 1938 r., nr 40
|
Prevela s poljskog Branislava Stojanović |
Bruno
Schulz, Proza; przedmowa Artur Sandauer,
opracowanie listów Jerzy Ficowski, Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1964, s.
534-538.
|
KOVINE (Vršac), godina II, broj 4, 2002, str. 6-8. |
LIT.: B.
Schulz: Do Romany Halpern, s. 80-116;
J. Ficowski: Aneks, s. 180.
– Księga listów / Bruno Schulz, zebrał, opracował,
wstępem, przypisami i aneksami opatrzył Jerzy Ficowski, Kraków: Wydawnictwo
Literackie, 1975, 190 s.; W. Panas: Księga
blasku. Traktat o kabale w prozie Brunona Schulza; Lublin: TN KUL, 1997.
- 228, [3] s.; M. Bartosik: Bruno Schulz jako krytyk. – Kraków:
Universitas, 2000 r. - 137 s.
|
LIT.: B. Šulc: Romani Halpern, prevela Biserka Rajčić. – Treći program [Radio-Beograda], br. 71, jesen 1986,
str. 236-284. |